Urodził się w Mysłowicach jako syn miejscowego rabina, z zawodu był stolarzem, ale swoje życie związał z dziennikarstwem i polityką. Uciekał przed nazistami, na emigracji trafił do Stanów Zjednoczonych, a po II wojnie światowej wrócił do Niemiec i zrobił karierę na najwyższych szczeblach władz komunistycznej NRD. Albert Norden należy do najbardziej nietuzinkowych, a zarazem kontrowersyjnych postaci urodzonych w Mysłowicach w XX wieku.
Syn mysłowickiego rabina
Albert Norden urodził się w 1904 roku w Mysłowicach. Był synem rabina Josepha Nordena i Emilii z domu Meseritz. Wychowywał się wraz z czworgiem rodzeństwa.
Jego ojciec od 1899 roku pełnił posługę w mysłowickiej synagodze. Joseph Norden reprezentował liberalny nurt judaizmu, a część jego poglądów przejął później syn. Pobyt rodziny w Mysłowicach nie trwał jednak długo. W 1907 roku Nordenowie przeprowadzili się do Elberfeldu, obecnie części Wuppertalu w Niemczech.
Tam Albert uczęszczał do gimnazjum, w którym jego ojciec nauczał religii żydowskiej. Młody Norden dokonał dość nietypowego wyboru drogi zawodowej jak na syna rabina – zdobył zawód stolarza. Pracy w tym fachu ostatecznie jednak nie podjął. Znacznie bardziej interesowały go polityka, publicystyka i działalność społeczna.
Od socjalizmu do komunizmu
Norden bardzo wcześnie zaangażował się w niemiecki ruch socjalistyczny. Już w 1919 roku został członkiem Wolnej Młodzieży Socjalistycznej, a dwa lata później wstąpił do Komunistycznej Partii Niemiec.
Związał się również z dziennikarstwem. Publikował w periodykach związanych ze środowiskami socjalistycznymi i komunistycznymi, m.in. w „Rote Fahne” – „Czerwonym Sztandarze”. W połowie lat 20. został redaktorem naczelnym „Hamburskiej Gazety Ludowej”.
Jego działalność polityczna powodowała konflikty z władzami Republiki Weimarskiej. Za aktywność w organizacjach komunistycznych był wielokrotnie więziony.
Choć pochodził z żydowskiej rodziny, nie związał się z syjonizmem. Opowiadał się za internacjonalistyczną wizją socjalizmu i komunizmu, w której podziały narodowe miały ustąpić miejsca solidarności klasowej. W tym okresie współpracował m.in. z jednym z najważniejszych przywódców niemieckiego ruchu komunistycznego – Ernstem Thälmannem, później zamordowanym w 1944 roku w obozie koncentracyjnym Buchenwald.
Ucieczka przed nazistami
Rok 1933 całkowicie zmienił jego życie. Po przejęciu władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera Norden – jako komunista i osoba pochodzenia żydowskiego – znalazł się w bezpośrednim niebezpieczeństwie.
Opuścił Niemcy i udał się najpierw do Czechosłowacji, a następnie do Francji. W 1941 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i zamieszkał w Nowym Jorku.
Początki amerykańskiego etapu jego życia nie były łatwe. Pracował fizycznie w fabryce produkującej podzespoły radiowe. Jednocześnie utrzymywał kontakty z niemieckimi emigrantami, którzy – podobnie jak on – opuścili III Rzeszę z powodów politycznych lub rasowych. Angażował się w działalność organizacji skupiających niemieckich emigrantów o poglądach socjalistycznych i komunistycznych.
W 1943 roku dotarła do niego tragiczna wiadomość. Jego ojciec, rabin Joseph Norden, zmarł w Theresienstadt, dokąd został deportowany przez nazistów.
Powrót do Niemiec
Po zakończeniu II wojny światowej Albert Norden zdecydował się wrócić do Europy. W 1946 roku zamieszkał w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec, wiążąc swoją przyszłość z Berlinem Wschodnim.
Nie był to przypadkowy wybór. Norden pozostawał przekonanym komunistą, a powstanie w 1949 roku Niemieckiej Republiki Demokratycznej postrzegał jako budowę nowego państwa niemieckiego, które miało zerwać z nazistowską przeszłością.
Bardzo szybko znalazł się w aparacie władzy NRD. Od 1949 roku kierował Urzędem Propagandy, mając wpływ na treści publikowane w prasie. W latach 1953–1955 był profesorem historii nowożytnej na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie. W 1954 roku został pierwszym sekretarzem Komitetu Jedności Niemiec.
Jego pozycja polityczna rosła. W latach 1958–1981 był członkiem Biura Politycznego Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED), czyli ścisłego kierownictwa partii sprawującej władzę w NRD. Zasiadał również w parlamencie NRD, a w latach 1960–1979 należał do Rady Obrony Narodowej.
Tym samym chłopiec urodzony na początku XX wieku w Mysłowicach stał się po kilkudziesięciu latach jedną z ważnych postaci aparatu politycznego Niemiec Wschodnich.
Rozliczanie nazistowskiej przeszłości
Jednym z głównych tematów publicystycznej działalności Nordena pozostawała odpowiedzialność Niemców za zbrodnie nazistowskie. Szczególnie interesowały go losy osób związanych z aparatem III Rzeszy, które po wojnie ponownie obejmowały stanowiska w administracji, wymiarze sprawiedliwości, gospodarce czy środowisku akademickim Niemiec Zachodnich.
Największy rozgłos przyniosła mu „Brunatna księga”, poświęcona byłym nazistom i osobom związanym z aparatem III Rzeszy, które znalazły się w strukturach Republiki Federalnej Niemiec.
Publikacja wskazywała również na związki wielkiego niemieckiego przemysłu z reżimem nazistowskim, w tym rolę koncernów takich jak IG Farben czy Krupp. Niemiecki przemysł podczas wojny na ogromną skalę korzystał z pracy przymusowej mieszkańców państw okupowanych, w tym Polaków.
W książce przedstawiono tysiące nazwisk osób, którym przypisywano wcześniejszą działalność w strukturach III Rzeszy, a które po wojnie zajmowały stanowiska w RFN – między innymi w sądownictwie, administracji, gospodarce i nauce.
Publikacja wywołała w Niemczech Zachodnich duże kontrowersje. Część wskazanych osób kwestionowała stawiane im zarzuty, a sama książka była również elementem politycznej i propagandowej konfrontacji pomiędzy NRD a RFN. Nie zmienia to faktu, że problem obecności byłych członków i funkcjonariuszy aparatu nazistowskiego w zachodnioniemieckich instytucjach po 1945 roku był rzeczywistym i przez lata szeroko dyskutowanym zagadnieniem.
Człowiek uwikłany w historię XX wieku
Biografia Alberta Nordena nie jest jednak historią, którą można sprowadzić wyłącznie do walki z nazizmem. Po wojnie stał się częścią najwyższego kierownictwa NRD – państwa niedemokratycznego, w którym SED posiadała monopol polityczny, a aparat państwowy stosował cenzurę i represje wobec przeciwników systemu.
Norden przez ponad dwie dekady należał do Biura Politycznego SED. Jego działalność antynazistowska i osobiste doświadczenie prześladowań przez III Rzeszę stanowią więc tylko jedną stronę jego życiorysu. Drugą pozostaje wieloletnia działalność w kierownictwie wschodnioniemieckiego systemu komunistycznego.
W 1981 roku, w związku z chorobą Parkinsona, Albert Norden wycofał się z czynnego życia politycznego. Zmarł rok później.
Został pochowany na Cmentarzu Centralnym Friedrichsfelde w Berlinie, w części przeznaczonej dla prominentnych działaczy niemieckiego ruchu socjalistycznego.
Albert Norden przeszedł niezwykłą drogę – od syna rabina z Mysłowic, przez stolarza, dziennikarza i politycznego emigranta uciekającego przed nazistami, aż po jednego z członków ścisłego kierownictwa NRD. Jego życiorys skupia w sobie wiele dramatycznych doświadczeń XX wieku: żydowską historię Mysłowic, rozwój ruchu komunistycznego, nazistowskie prześladowania, emigrację, Holocaust, powojenny podział Niemiec i czasy zimnej wojny.
To również biografia pełna sprzeczności. Człowiek, który sam musiał uciekać przed totalitarnym państwem i stracił ojca w wyniku nazistowskich prześladowań, po wojnie przez wiele lat należał do najwyższych władz innego niedemokratycznego systemu.
W historii Mysłowic Albert Norden pozostaje postacią mało znaną. Bez względu na ocenę jego późniejszych politycznych wyborów jest jednak jednym z tych mysłowiczan, których losy wykroczyły daleko poza granice rodzinnego miasta i zostały wpisane w najważniejsze wydarzenia europejskiej historii XX wieku.
źródło: Muzeum Miasta Mysłowice